Sıkılmanın poetikası: modern Türk şiirinde kadın öznenin can sıkıntısının mekânsal öğeler aracılığıyla incelenmesi (1956–2010)

Abstract

Bu tez, modern Türk şiirindeki kadın öznenin konumunu irdelemek adına, "can sıkıntısı" kavramına odaklanan feminist-fenomenolojik bir okuma önermektedir. Çalışma, can sıkıntısını salt bir kayıtsızlık veya oyalanma pratiği olarak ele alan indirgemeci yaklaşımları aşarak; bu olguyu mekânsal olarak köklenen, psikolojik olarak inşa edilen ve dilsel düzlemde icra edilen derinlikli bir varoluşsal durum olarak yeniden kavramsallaştırır. Araştırmanın kuramsal çatısı; Gaston Bachelard’ın topoanalizi, Julia Kristeva’nın abject (iğrenç) ve kara güneş kavramları ile Hélène Cixous’nun écriture féminine (dişil yazı) teorisinin disiplinler arası senteziyle oluşturulmuştur. Kurulan bu model, Gülten Akın ve Birhan Keskin şiirlerinin karşılaştırmalı analizi üzerinden somutlaştırılır. İnceleme, toplumsal cinsiyetle örülü can sıkıntısının tezahür ettiği geniş spektrumu gözler önüne serer. Gülten Akın’ın erken dönem eserlerinde can sıkıntısı, ev içi mekânın sığınak vasfını yitirerek kara güneşin ağırlığı altında psişik bir mezara dönüştüğü melankolik bir içe kapanış olarak belirir. Buna mukabil Birhan Keskin şiirinde can sıkıntısı; benliğe ve toplumun sınırlarına yönelen abject bir başkaldırıya, bozucu mekânsal imgeler ve parçalanmış bir dil aracılığıyla dışa vurulan bedensel bir isyana evrilir. Sonuç olarak tez, kadın can sıkıntısının şiirsel ifadesinin, toplumsal ve varoluşsal bağlamda radikal bir eleştiri biçimi olduğunu savunur. Gülten Akın’ın içe dönük melankolisi ile Birhan Keskin’in dışa dönük ve isyankâr abjectliği arasındaki gerilimi inceleyen çalışma, kadın öznenin nüanslı deneyimlerini görünür kılar. Böylelikle; mekân, psişe ve dil arasındaki ilişkinin, cinsiyetlendirilmiş deneyimin oluşumundaki kurucu rolünü çözümlemek için bütünleşik bir kuramsal yaklaşımın elzem olduğunu ortaya koyar. This thesis proposes a feminist-phenomenological reading focused on the concept of "boredom" to examine the position of the female subject in modern Turkish poetry. Rather than interpreting boredom merely as indifference or a state of idleness, this study reconceptualizes this phenomenon as a profound existential mood that is spatially grounded, psychologically constructed, and linguistically performed. The theoretical framework of the research is established through an interdisciplinary synthesis of Gaston Bachelard’s topoanalysis, Julia Kristeva’s concepts of the abject and "Black Sun" and Hélène Cixous’s theory of écriture féminine. This theoretical model is instantiated through a comparative analysis of the poetry of selected poets. The analysis reveals the broad spectrum in which gendered boredom manifests. In Gülten Akın’s early-period works, boredom appears as a melancholic inward turn herek the domestic space transforms into a psychic tomb under the weight of the "black sun." Conversely, in Birhan Keskin’s poetry, boredom evolves into an abject revolt against the boundaries of the self and society, articulated through visceral rebellion, disruptive spatial imagery, and a fragmented poetic language. The thesis argues that the poetic expression of female boredom constitutes a radical form of critique in both social and existential contexts. By examining the tension between an introverted melancholy and rebellious abjection, the study renders the nuanced experiences of the female subject visible. Thus, it demonstrates that an integrated theoretical approach is essential to fully grasp the constitutive role of the relationship between space, psyche, and language in the formation of gendered experience.